Συνάντηση μνήμης για τις εξόριστες γυναίκες (1948-1953) στο Παλαιό Τρίκερι 3 έως 5 Ιουλίου 2026

Μια ξεχωριστή εμπειρία βαθιάς συγκίνησης ζήσαμε όσες και όσοι βρεθήκαμε στη συνάντηση μνήμης για τις εξόριστες γυναίκες (1948-1953) στο Παλαιό Τρίκερι, το τριήμερο από τις 3 έως τις 5 Ιουλίου 2026. Σε μια από τις τρεις κορυφές του μαρτυρικού τριγώνου εξορίας των γυναικών στα εμφυλιακά και πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια: Χίος, Τρίκερι, Μακρόνησος. Την εκδήλωση διοργάνωσε η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου (ΟΠΙΒΟ), σε συνεργασία με τον νεοσύστατο Εκπολιτιστικό & Εξωραϊστικό Σύλλογο Τρικεριωτών νησίδος Τρικέρων “ΚΙΚΥΝΗΘΟΣ” και το Μουσείο Πολιτικών Εξόριστων Άη-Στράτη. Σ’ ένα τριήμερο μνήμης, γεμάτο συγκίνηση και ελπίδα. Φέτος η συμμετοχή ξεπέρασε κάθε προηγούμενο, φτάνοντας τους εκατό περίπου επισκέπτες/-τριες: Άνθρωποι όλων των ηλικιών, από διάφορα μέρη της Ελλάδας, απόγονοι εξόριστων, παιδιά και εγγόνια, βρεθήκαμε μαζί, γνωριστήκαμε, ανταλλάξαμε ιδέες και προτάσεις· ακούσαμε προφορικές μαρτυρίες εξόριστων γυναικών, περπατήσαμε στα ίδια μονοπάτια, συνδέσαμε το παρελθόν με το παρόν, τη βία του τότε με τη βία του σήμερα. Κοινή διαπίστωση όλων, πως οι ιστορίες των εξόριστων γυναικών, συνεχίζουν να εμπνέουν και να τροφοδοτούν το παρόν· ας ελπίσουμε και το μέλλον. Ο στόχος που είχαμε βάλει στις συναντήσεις μνήμης, το 2024 και το 2025, να ξαναβρεθούμε στο νησί με σκοπό τη διατήρηση και μεταβίβαση της μνήμης στις νεότερες γενιές, τη δημιουργία αλληλέγγυων κοινοτήτων ενδυνάμωσης της συλλογικής μνήμης, σε μια εποχή αναθεωρητισμού της ιστορίας, παραποίησης και μεθοδευμένης λήθης, έγινε πραγματικότητα. Είμαστε ευγνώμονες για το ενδιαφέρον όλων, για το μοίρασμα κοινών συναισθημάτων, αγωνιών και προβληματισμών…

Το τριήμερο μνήμης ξεκίνησε την Παρασκευή 3 Ιουλίου, με το καλωσόρισμα όλων από την Άννα Πιάτου, μέλος της ΟΠΙΒΟ, η οποία τόνισε τη σημασία αυτών των συναντήσεων για τη διατήρηση της μνήμης και ευχαρίστησε όλους και όλες που συνεισέφεραν για την πραγματοποίηση αυτού του τριημέρου. Ιδιαίτερα ευχαρίστησε τα μέλη της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Αθήνας (ΟΠΙΑ), φίλες και φίλους της ΟΠΙΒΟ που για τρεις συνεχόμενες χρονιές έρχονται στις συναντήσεις μνήμης. Τον Βαγγέλη Γαλανόπουλο και την Μαρία Τεχνοπούλου για την τεχνική υποστήριξη των εκδηλώσεων. Κατόπιν, ο Δημήτρης Νιζάμης, πρόεδρος του Εκπολιτιστικού & Εξωραϊστικού Συλλόγου Τρικεριωτών “ΚΙΚΥΝΗΘΟΣ, καλωσόρισε τους παρευρισκόμενους, εκ μέρους του τοπικού συλλόγου και αναφέρθηκε στη σημασία αυτού του τριημέρου για την τοπική κοινότητα, για την ανάδειξη και εμπέδωση της ιστορίας του τόπου. Τόνισε επίσης πως ο σύλλογος θα είναι αρωγός, με όποιο τρόπο μπορεί και στο μέλλον.

Στη συνέχεια, η Μένη Τσίγκρα και η Κατερίνα Μαλιοκάπη, μέλη της ΟΠΙΒΟ, παρουσίασαν την ανακοίνωση της Ομάδας, με τον τίτλο «Οι εξόριστες γυναίκες επιστρέφουν στο Τρίκερι». Μετά από μια σύντομη παρουσίαση του χρονικού της γυναικείας εξορίας, η ανακοίνωση επικεντρώθηκε στην επιστροφή των πολιτικών εξόριστων γυναικών στον τόπο της εξορίας και στη μνήμη. Ιδιαίτερη μνεία έγινε στην ίδρυση του Συλλόγου Πολιτικών Εξόριστων γυναικών (1992) και στον όρο του κατασταστικού «περί ενότητας όλων των εξόριστων γυναικών» που έθεσε ο σύλλογος. Το υλικό που αξιοποιήθηκε προέρχονταν από το «βιβλίο των επισκεπτών» που υπήρχε στον ξενώνα-εστιατόριο του Νίκου Τρίμη και από τις συνεντεύξεις που παραχώρησαν εξόριστες γυναίκες στην ΟΠΙΒΟ. Όπως προέκυψε μέσα από την ανάλυση των μαρτυριών, το Τρίκερι αποτελεί ένα πολυσήμαντο τόπο μνήμης: τόπο του τραύματος, της δικαίωσης, της σιωπής και του αναστοχασμού. Οι διαφορετικές μνήμες και αναμνήσεις των εξόριστων γυναικών από την επιστροφή τους στο Τρίκερι δεν αναιρούν ο ένας τον άλλο· αντίθετα, συνθέτουν ένα πολυφωνικό πεδίο εμπειριών, μέσα από το οποίο γίνεται φανερό ότι το παρελθόν επιβιώνει άλλοτε ως ενιαία αφήγηση και άλλοτε ως πλέγμα διαφορετικών, αλλά εξίσου έγκυρων, τρόπων σχέσης με αυτό. Στο τέλος επισήμαναν ότι η ΟΠΙΒΟ, μέσα από τις εκδηλώσεις μνήμης, αποσκοπεί στην αποτροπή της λήθης και στη διαμόρφωση μιας νέας κοινότητας μνήμης, ενάντια σε κάθε μορφή φανατισμού και διχασμού και επιδιώκει να συνεισφέρει σε μια συμπεριληπτική και πολυφωνική δημόσια μνήμη η οποία θα ενσωματώνει τις “ανένδοτες” καθώς και όσες υπέγραψαν δήλωση, τις μορφωμένες και τις αγράμματες, τις γυναίκες των πόλεων και της επαρχίας. Στόχος είναι να συνεχιστεί το ενωτικό κλίμα που είχε θέσει ως προτεραιότητα και ο σύλλογος πολιτικών εξόριστων γυναικών.

Στη συνέχεια προβλήθηκε το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ «Οι γυναίκες της εξορίας», του δημοσιογράφου Νίκου Ασλανίδη, το οποίο και προλόγισε ο ίδιος. Το ντοκιμαντέρ περιλάμβανε συγκλονιστικές μαρτυρίες των εξόριστων γυναικών, στο Τρίκερι, την περίοδο 1948-1953. Οι γυναίκες που επισκέφθηκαν το νησί πριν 20 χρόνια (τον Ιούνιο του 2006), μιλούν όχι μόνο για τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν με τις στερήσεις και τις δοκιμασίες που υπέστησαν, αλλά και τη δύναμη, την αξιοπρέπεια και την αλληλεγγύη που επέδειξαν προς τα 100 και πλέον ανήλικα παιδιά που ακολούθησαν τις μητέρες τους αφού δεν υπήρχε άλλο μέλος της οικογένειας για να τα προστατέψει. Η εξόριστη δασκάλα Βικτωρία Τσώνη, που δίδασκε στα παιδιά κάτω από τις ελιές του νησιού, θυμάται τους μαθητές της και το πρόβλημα υποσιτισμού που αντιμετώπιζαν, αφού δεν προβλεπόταν συσσίτιο για τα μικρά παιδιά… Η Ελένη Τοκμακίδου, τραγουδά την «Παπαρούνα» του Αττίκ και επισημαίνει πόσο βοηθούσε και έδινε κουράγιο στις εξόριστες το καθημερινό τους τραγούδι. Η ίδια τραγουδούσε τόσο ωραία την «Παπαρούνα» που οι συγκρατούμενές της δεν τη γνώριζαν με το πραγματικό της όνομα αλλά με το ψευδώνυμο «Παπαρούνα»!!! Η Βαγγελιώ Σκευοφύλακα θυμάται τον βασανιστή της που την σακάτεψε με τα βασανιστήρια, τον οποίο μετά την αποφυλάκιση της συνάντησε τυχαία στην Αθήνα και της ζήτησε συγχώρεση γιατί αντιμετώπιζε σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα… Στο ντοκιμαντέρ εκτός από τις εξόριστες μιλούν και κάτοικοι του νησιού και εξηγούν πως τις αντιμετώπιζαν στα «πέτρινα» χρόνια του Εμφυλίου. Οι ψαράδες που ζούσαν στο νησί, όπως τόνιζαν ήταν υποχρεωμένοι κάθε βράδυ να παραδίδουν στους χωροφύλακες τα κουπιά από τις βάρκες τους για να μην αποδράσουν οι εξόριστες…

Η προβολή του ντοκιμαντέρ προκάλεσε έντονη συγκινησιακή φόρτιση, ιδιαίτερα στους απογόνους των εξόριστων, αρκετοί από τους οποίους μοιράστηκαν προσωπικές οικογενειακές αναμνήσεις, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη των ανθρώπων που έζησαν την εξορία. Όπως υπογράμμισαν πρέπει να διαφυλαχθεί αυτή η ιστορική κληρονομιά και να μεταφερθεί στις νεότερες γενιές, ώστε η μνήμη να παραμένει ζωντανή και να λειτουργεί ως πολύτιμο μάθημα για το μέλλον.

Το Σάββατο το πρωί, 4 Ιουλίου (11:00 – 14:00) πραγματοποιήθηκε εργαστήριο κατασκευής «χειροποίητου» περιοδικού σε μορφή Fanzine, για την εξορία και τη μνήμη, με την καθοδήγηση των μελών της ΟΠΙΒΟ, Άννας Πιάτου και Γιάννη Ροδοβίτη. Οι συμμετέχουσες/ντες είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν και να αξιοποιήσουν υλικό από δημοσιεύματα έντυπου τύπου της εποχής, φωτογραφίες, σχέδια και χαρακτικά, γραπτές μαρτυρίες των εξόριστων γυναικών και ποιήματα καθώς και Παλαιστινιακή ποίηση. Το συγκεκριμένο εργαστήριο έγινε για πρώτη φορά στη φετινή συνάντηση μνήμης και συνεπήρε κυριολεκτικά όσους και όσες συμμετείχαν. Είχε ως στόχο να εμπλέξει ενεργά τους/τις συμμετέχουσες στην ανάγνωση, ανάλυση, επανασύνθεση και ερμηνεία των διαφορετικών (ιστορικών) πηγών από διαφορετικούς τόπους και χρόνους, προκειμένου να δημιουργήσουν, με την τεχνική του κολάζ, τη δική τους νέα αφήγηση.Το εργαστήριο παρακολούθησαν εκ περιτροπής, περίπου 30 άτομα. Στις «σελίδες» που δημιουργήθηκαν, παρουσιάστηκαν, μεταξύ άλλων, οι σχέσεις ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν, ανάμεσα στις πολιτικές εξόριστες της Ελλάδας και στις γυναίκες της Παλαιστίνης, οι αγώνες των γυναικών του τότε και του σήμερα, η αναγκαιότητα της διατήρησης της μνήμης και ο αγώνας για την ειρήνη. Το υλικό φωτογραφήθηκε και αναρτάται στην ιστοσελίδα της ΟΠΙΒΟ.

Το Σάββατο το απόγευμα (6:00 – 8:30) πραγματοποιήθηκε ο περίπατος μνήμης — οργανωμένος από την ΟΠΙΒΟ – με ιστορικά στοιχεία και προφορικές μαρτυρίες εξόριστων γυναικών, ανδρών και παιδιών που έζησαν με τη μητέρα τους, στον τόπο της εξορίας. Με βαθιά συγκίνηση συμμετείχαν τουλάχιστον εβδομήντα άτομα όλων των ηλικιών! Ο περίπατος μνήμης ακολούθησε την ίδια διαδρομή των εξόριστων γυναικών, όταν τον Απρίλη του 1949 έφτασαν στο Τρίκερι, από το στρατόπεδο της Χίου: Ξεκίνησε από το λιμάνι του Άη-Γιάννη, η πρώτη στάση έγινε στο τέλος της ανηφόρας, προς το Μοναστήρι, τον «Γολγοθά», όπως τον ονόμασαν οι εξόριστες. Στη συνέχεια, οι περιπατητές/-τριες κατηφόρισαν προς την περιοχή Αφετικά, σ’ ένα από τα στρατόπεδα των γυναικών· αυτό, των «επικίνδυνων κομμουνιστριών», όπου διέμειναν και ορισμένες εξόριστες που προέρχονταν από «ανταρτοοικογένειες». Η επόμενη στάση έγινε στο θεατράκι, που είχαν σκάψει και κτίσει οι άνδρες εξόριστοι. Κατόπιν, ακολουθώντας τον ανηφορικό χωματόδρομο, ο περίπατος μνήμης ολοκληρώθηκε στο Μοναστήρι, στον τόπο όπου βρίσκονταν όλες οι «αίθουσες ελέγχου» του στρατοπέδου και τα γραφεία της διοίκησης.

Το Σάββατο βράδυ (9:00 -10: 00) ακολούθησε μουσική βραδιά, με τη μορφή μουσικού αναλογίου: Μέλη και φίλες της ΟΠΙΒΟ διάβασαν αποσπάσματα από το Ημερολόγιο της Ειρήνης Παπαδημητρίου Μαρουδή («Γυναίκες στην εξορία», εκδ. Κέδρος), γράμματα και ποιήματα.

Η Θάνια Παπαγεωργίου έπαιξε κιθάρα και τραγούδησε τα τραγούδια: «Το τραγούδι της γυναίκας» (φυλακές ΑΒΕΡΩΦ), «Ποιος τη ζωή μου ποιος την κυνηγά», μουσική: Μ. Θεοδωράκης, στίχοι: Μάνος Ελευθερίου, «Το σφαγείο», μουσική, στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης, «Της αγάπης αίματα», μουσική: Μ. Θεοδωράκης, στίχοι: Οδυσσέας Ελύτης, «Όταν σφίγγουν το χέρι», μουσική: Μ. Θεοδωράκης, στίχοι: Γιάννης Ρίτσος, «Η επιστολή», μουσική: Μ. Θεοδωράκης, στίχοι: Μάνος Ελευθερίου και το «Μαλλιά σγουρά», ρώσικο τραγούδι. Μια ιδιαίτερα δυνατή εμπειρία για όσους και όσες την παρακολούθησαν!

Την Κυριακή το μεσημέρι, 5 Ιουλίου, όλοι και όλες ήταν καλεσμένοι από τα μέλη της ΟΠΙΒΟ, για φαγητό και συζήτηση. Από το πρωί της Κυριακής η Κατερίνα Μαλιοκάπη, η Λίτσα Οικονόμου, η Μένη Τσίγκρα (μέλη της ΟΠΙΒΟ) και ο Κώστας Ηλίας, με την προσφορά και τη βοήθεια και άλλων φίλων διοργάνωσαν τη «συλλογική κουζίνα» και στήθηκε στην τραπεζαρία του μοναστηριού ένα πλούσιο τραπέζι για τους επισκέπτες/-τριες. Στη συνέχεια ακολούθησε μια πολύ ενδιαφέρουσα και γόνιμη συζήτηση που αφορούσε τη βιωμένη εμπειρία της φετινής συνάντησης μνήμης, τα ζητήματα-προβλήματα που αυτή ανέδειξε αλλά και το μέλλον των εκδηλώσεων μνήμης. Μεταξύ άλλων, τονίστηκε η αναγκαιότητα να συνεχιστούν οι εκδηλώσεις μνήμης στο Τρίκερι ως ενός εμβληματικού τόπου της γυναικείας εξορίας και να δημιουργηθεί ένα ευρύτερο, ενεργό δίκτυο μελών που ενδιαφέρονται για τη διατήρηση της μνήμης. Για τον σκοπό αυτό, καταγράφηκαν τηλέφωνα και emails έτσι ώστε να υπάρχει μια συνεχής επικοινωνία τροφοδότησης και ανατροφοδότησης μεταξύ των μελών. Αυτό θα βοηθήσει, όπως αναφέρθηκε και την ΟΠΙΒΟ να συνεχίσει αυτό που ξεκίνησε. Η συζήτηση βιντεοσκοπήθηκε από τον Γιάννη Κωνσταντινίδη.

ΕΚΘΕΣΗ

Καθ’ όλη τη διάρκεια του τριημέρου, οι επισκέπτες και οι επισκέπτριες είχαν τη δυνατότητα να δουν την έκθεση φωτογραφικού και αρχειακού υλικού, σε χώρο της αυλής του Μοναστηριού. Η έκθεση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους Μαγνησίας (ΓΑΚ Μαγνησίας), το Μουσείο Πολιτικών Εξόριστων Αη Στράτη και την ΟΠΙΑ. Φωτογραφικό υλικό παραχώρησε επίσης η Εύη Κάιλα από το αρχείο της εξόριστης μητέρας της Κούλας Βουλγαράκη-Κάιλα.